Narcistische persoonlijkheidsstoornis

Wanneer behoefte aan erkenning en eigen belangrijkheid het functioneren gaan bepalen

Bij een narcistische persoonlijkheidsstoornis staat een langdurig patroon centraal waarin behoefte aan bewondering, een sterk gevoel van eigen belangrijkheid en moeite om voldoende rekening te houden met de belevingswereld van anderen een belangrijke rol kunnen spelen.
Dat patroon kan zichtbaar worden in relaties, werk, vriendschappen en andere sociale situaties.

Het Kenniscentrum Persoonlijkheidsstoornissen beschrijft:  de stoornis als een diepgaand patroon dat doorgaans vanaf de tienerjaren of vroege volwassenheid zichtbaar wordt en op meerdere levensgebieden voorkomt.

Belangrijk is meteen het onderscheid:
narcistische trekken zijn niet hetzelfde als een narcistische persoonlijkheidsstoornis.
Iedereen kan soms behoefte hebben aan bewondering, zichzelf belangrijk vinden, moeilijk tegen kritiek kunnen of egoïstisch reageren.
Voor een persoonlijkheidsstoornis moet sprake zijn van een veel breder, langduriger en weinig flexibel patroon dat problemen veroorzaakt in het functioneren.

Wat kan centraal staan?
Professionals beschrijven onder andere de volgende kenmerken:

• een sterk gevoel van eigen belangrijkheid;
• veel bezig zijn met succes, macht, status, schoonheid of ideale liefde;
• zichzelf als bijzonder of uitzonderlijk zien;
• sterke behoefte aan bewondering;
• verwachten recht te hebben op een bijzondere behandeling;
• anderen gebruiken om eigen doelen te bereiken;
• moeite hebben om gevoelens en behoeften van anderen voldoende mee te wegen;
• sterk bezig zijn met afgunst of vergelijking;
• arrogant of hooghartig gedrag.

Niet alle kenmerken hoeven bij iedereen even duidelijk zichtbaar te zijn.

Professionals beoordelen het gehele persoonlijkheidspatroon, niet één losse gedraging.
Meer dan alleen een groot ego

In dagelijks taalgebruik wordt narcisme vaak gelijkgesteld aan:
egoïsme;
arrogantie;
zelfingenomenheid;
of voortdurend aandacht zoeken.
Dat is te beperkt.

PsyQ beschrijft:  dat bij narcistische persoonlijkheidsproblematiek ook kwetsbaarheid, onzekerheid en gevoelens van minderwaardigheid een belangrijke rol kunnen spelen.

De buitenkant kan daardoor sterk verschillen.
Bij de ene persoon staat vooral een grootse presentatie op de voorgrond.

Bij een ander zijn juist:
onzekerheid;
schaamte;
gevoeligheid voor kritiek;
of sterke afhankelijkheid van waardering
duidelijker zichtbaar.

Daarom wordt narcistische persoonlijkheidsproblematiek niet betrouwbaar herkend door alleen te kijken of iemand dominant of arrogant overkomt.

Behoefte aan bewondering en bevestiging
Bewondering en erkenning kunnen veel betekenis krijgen.

Iemand kan bijvoorbeeld sterk behoefte hebben aan:
complimenten;
waardering;
status;
erkenning van prestaties;
of het gevoel bijzonder te zijn.

Wanneer die bevestiging wordt gegeven, kan iemand zich sterk en zelfverzekerd voelen.
Wanneer waardering uitblijft of iemand kritiek ontvangt, kan dat juist zeer hard aankomen.

PsyQ beschrijft: dat waardering en bewondering bij sommige mensen met narcistische persoonlijkheidsproblematiek mede nodig kunnen zijn om het eigen gevoel van waarde overeind te houden.

Kritiek kan sterk raken
Kritiek kan bij narcistische persoonlijkheidsproblematiek bijzonder gevoelig liggen.

Een inhoudelijke opmerking kan bijvoorbeeld worden beleefd als:
een aanval;
vernedering;
gebrek aan respect;
of aantasting van de eigen waarde.

Dat kan leiden tot:
boosheid;
defensief gedrag;
de ander kleineren;
terugtrekken;
of sterke schaamte.

Dat betekent niet dat elke persoon die slecht tegen kritiek kan narcistische persoonlijkheidsproblematiek heeft.
Maar wanneer dit patroon langdurig en sterk aanwezig is, kan het relaties en samenwerking bemoeilijken.

Een gevoel recht te hebben op iets
Een ander mogelijk kenmerk is een sterk gevoel dat men recht heeft op bijzondere behandeling.

Iemand kan bijvoorbeeld verwachten dat:
anderen zich aanpassen;
regels minder op hem of haar van toepassing zijn;
eigen behoeften voorrang krijgen;
of anderen vanzelf rekening houden met zijn of haar wensen.

Wanneer anderen daar niet in meegaan, kan dat worden ervaren als onrecht, gebrek aan respect of afwijzing.

Het Kenniscentrum: noemt het verwachten van bijzondere rechten expliciet als mogelijk diagnostisch kenmerk.

Anderen gebruiken voor eigen doelen
Binnen de diagnostische beschrijving kan ook voorkomen dat iemand anderen inzet om eigen doelen te bereiken.

Dat kan bijvoorbeeld zichtbaar worden wanneer een relatie vooral wordt benaderd vanuit:
wat iemand kan opleveren;
status;
praktisch voordeel;
bevestiging;
of toegang tot bepaalde mogelijkheden.

Dat betekent niet dat iedere strategische of egoïstische keuze wijst op een persoonlijkheidsstoornis.
Ook hier gaat het om de herhaling, breedte en samenhang van het patroon.

Empathie vraagt nuance
Bij narcistische persoonlijkheidsproblematiek wordt vaak gesproken over een gebrek aan empathie.
Dat wordt soms verkeerd opgevat alsof iemand letterlijk helemaal geen gevoelens of empathisch vermogen heeft.

Professioneel is het nauwkeuriger om te zeggen dat iemand moeite kan hebben om gevoelens, behoeften en positie van anderen voldoende te herkennen, serieus te nemen of mee te wegen,
vooral wanneer die botsen met eigen behoeften of zelfbeeld.

PsyQ beschrijft: eveneens dat de aandacht sterk op het eigen functioneren en de eigen kwetsbaarheid gericht kan zijn, waardoor er minder ruimte ontstaat voor de gevoelens van anderen.

Dat kan binnen relaties leiden tot een gevoel van ongelijkheid:
de behoefte van de ene persoon krijgt veel gewicht;
die van de ander minder.

Grootse en kwetsbare kanten kunnen naast elkaar bestaan
Een belangrijk inzicht is dat narcistische persoonlijkheidsproblematiek niet altijd alleen groots en dominant oogt.

PsyQ beschrijft:  een combinatie van enerzijds een opgeblazen gevoel van eigen belangrijkheid en anderzijds sterke onzekerheid en gevoelens van minderwaardigheid.

Daardoor kan iemand bijvoorbeeld:
zelfverzekerd overkomen maar kritiek slecht verdragen;
sterk spreken over eigen prestaties maar tegelijk voortdurend bevestiging nodig hebben;
anderen kleineren en tegelijkertijd sterk bang zijn zelf tekort te schieten;
of zich terugtrekken wanneer waardering uitblijft.

Dat maakt het beeld vaak complexer dan het populaire stereotype van  “iemand die alleen maar van zichzelf houdt”.

Hoe kan dit eruitzien binnen relaties?
Binnen een partnerrelatie kunnen verschillen in wederkerigheid zichtbaar worden.

Een partner kan bijvoorbeeld ervaren dat:
de behoeften van de ander vaak voorrang krijgen;
veel bevestiging of bewondering nodig is;
kritiek moeilijk bespreekbaar is;
conflicten snel veranderen in discussies over schuld of respect;
eigen gevoelens weinig ruimte krijgen;
of waardering en nabijheid sterk afhangen van wat er op dat moment gebeurt.

PsyQ beschrijft:  dat problemen op het werk en binnen intieme relaties regelmatig voorkomen en dat partners of kinderen zich soms onvoldoende gehoord of gesteund kunnen voelen.
Dat betekent niet dat iedere ongelijke of moeilijke relatie door narcistische persoonlijkheidsproblematiek wordt veroorzaakt.

Relatieproblemen hebben veel mogelijke oorzaken.
Idealiseren en teleurstelling
Wanneer iemand veel betekenis hecht aan status, bewondering of uitzonderlijkheid, kunnen ook hoge verwachtingen van relaties ontstaan.

Een partner kan aanvankelijk bijvoorbeeld als bijzonder, ideaal of uitzonderlijk worden ervaren.

Wanneer die persoon later:
kritiek geeft;
grenzen stelt;
niet voldoende bewondering toont;
of tekortschiet aan verwachtingen,
kan teleurstelling sterk oplopen.

Dat kan vervolgens leiden tot afstand, boosheid of een veel negatiever beeld van die ander.
Dergelijke wisselingen kunnen ook bij andere persoonlijkheidspatronen voorkomen en zijn daarom niet specifiek genoeg om op zichzelf een diagnose te ondersteunen.

Manipulatie is geen diagnose
Manipulatief gedrag wordt vaak direct gekoppeld aan narcisme.
Dat is diagnostisch onzorgvuldig.

Manipulatie kan voorkomen bij narcistische persoonlijkheidsproblematiek,.
Bijvoorbeeld wanneer iemand een ander probeert te beïnvloeden om bevestiging, voordeel of controle te verkrijgen.

Maar manipulatief gedrag kan ook voorkomen:
zonder persoonlijkheidsstoornis;
bij andere psychische problematiek;
uit angst of onzekerheid;
of als aangeleerde manier van omgaan met conflicten.

Daarom geldt:
manipulatie kan als gedrag worden benoemd, maar bewijst geen narcistische persoonlijkheidsstoornis.
Narcistische trekken komen ook zonder stoornis voor
Veel mensen hebben eigenschappen die als narcistisch kunnen worden omschreven.

Bijvoorbeeld:
graag complimenten krijgen;
trots zijn op prestaties;
zichzelf soms belangrijker vinden dan anderen;
status belangrijk vinden;
of moeilijk tegen kritiek kunnen.
Dat maakt iemand nog niet psychiatrisch ziek.

Bij een persoonlijkheidsstoornis gaat het om kenmerken die:
langdurig aanwezig zijn;
sterk ontwikkeld zijn;
weinig flexibel zijn;
op verschillende levensgebieden voorkomen;
en problemen veroorzaken voor de persoon zelf of diens omgeving.

Thuisarts beschrijft:  persoonlijkheidsstoornissen breder als patronen waarbij bepaalde manieren van denken, voelen en reageren zo sterk worden dat problemen ontstaan thuis, op school, op het werk of binnen relaties.

Wat kan dit betekenen voor naasten?
Langdurige omgang met problematische persoonlijkheidspatronen kan ook gevolgen hebben voor partners, familieleden en kinderen.

Naasten kunnen bijvoorbeeld ervaren dat:
zij voortdurend rekening houden met kritiekgevoeligheid;
veel bevestiging moeten geven;
eigen behoeften minder ruimte krijgen;
conflicten steeds terugkeren;
of grenzen stellen moeilijk wordt.

Thuisarts beschrijft: dat persoonlijkheidsproblematiek ook voor naasten belastend kan zijn en dat contact soms sterk kan wisselen.

Voor kinderen geldt dat zij merken wanneer er thuis iets speelt en zich daaraan kunnen aanpassen. 

Thuisarts adviseert: daarom om kinderen passende uitleg en ondersteuning te geven wanneer een ouder psychische problematiek heeft.

Ook hier geldt:
dat iemand last heeft van gedrag van een ander, bewijst niet welke diagnose die ander heeft.
De gevolgen van gedrag en de psychiatrische diagnose zijn twee afzonderlijke vragen.
Narcisme is niet hetzelfde als misbruik of mishandeling
Ook dit onderscheid is belangrijk.

Iemand met een narcistische persoonlijkheidsstoornis is niet automatisch:
mishandelend;
gewelddadig;
controlerend;
of emotioneel misbruikend.

En andersom hoeft iemand die dergelijk schadelijk gedrag vertoont geen narcistische persoonlijkheidsstoornis te hebben.

Schadelijk gedrag moet op zichzelf worden beoordeeld.
Een diagnose mag nooit worden gebruikt om schadelijk gedrag automatisch te verklaren of te verontschuldigen.
Maar schadelijk gedrag mag ook niet automatisch worden gebruikt als bewijs voor een diagnose.

Waarom professionele diagnostiek nodig is
Een narcistische persoonlijkheidsstoornis kan niet betrouwbaar worden vastgesteld door:
een online checklist;
een ex-partner;
familieleden;
sociale media;
of losse gedragsobservaties.

Professionals kijken naar:
de levensloop;
duur van kenmerken;
functioneren in verschillende situaties;
zelfbeeld;
relatiepatronen;
emotieregulatie;
omgang met kritiek;
empathisch functioneren;
andere psychische aandoeningen;
en mogelijke alternatieve verklaringen.

PsyQ benadrukt:  zelf dat een online test nooit voldoende is om een diagnose te stellen en dat beoordeling door een professional nodig is.

Is behandeling mogelijk?
Ja.

Persoonlijkheidsstoornissen zijn behandelbaar.

Thuisarts beschrijft:  psychotherapie als de belangrijkste behandeling voor persoonlijkheidsstoornissen.

Behandeling kan zich onder andere richten op:
het herkennen van terugkerende patronen;
beter omgaan met kritiek en teleurstelling;
meer zicht krijgen op kwetsbaarheid en schaamte;
verbeteren van relaties;
meer ruimte leren geven aan het perspectief van anderen;
en realistischer leren omgaan met eigen verwachtingen en zelfbeeld.

PsyQ geeft aan:  dat veel klachten bij persoonlijkheidsstoornissen door behandeling aanzienlijk kunnen verbeteren.
Welke behandeling geschikt is, hangt af van de persoon en de klachten die daadwerkelijk aanwezig zijn.

De kern
Een narcistische persoonlijkheidsstoornis is veel meer dan:
egoïsme, arrogant gedrag of graag aandacht krijgen.
Het gaat om een langdurig patroon waarin onder andere:
behoefte aan bewondering;
een sterk gevoel van eigen belangrijkheid;
kwetsbaarheid voor kritiek;
verwachtingen van bijzondere behandeling;
en moeite om het perspectief en de behoeften van anderen voldoende mee te wegen
een belangrijke rol kunnen spelen.
Tegelijk kan achter een zelfverzekerde of grootse presentatie juist veel onzekerheid, schaamte of kwetsbaarheid aanwezig zijn.

Daarom is het belangrijk drie zaken uit elkaar te houden:
narcistische trekken;
narcistisch of schadelijk gedrag;
en een narcistische persoonlijkheidsstoornis.
Ze kunnen met elkaar samenhangen, maar zijn niet hetzelfde.

Daarom blijft ook bij dit laatste onderdeel van Cluster B gelden:
herkenning van gedrag kan inzicht geven, maar alleen bevoegde professionals kunnen een diagnose vaststellen

.

Nederlandse informatie en professionele onderbouwing

Kenniscentrum Persoonlijkheidsstoornissen – Traditionele model DSM-5
Professionele uitleg over de diagnostische kenmerken van de narcistische persoonlijkheidsstoornis en de overige persoonlijkheidsstoornissen.
https://kenniscentrumps.nl/diagnostiek-en-classificatie/traditionele-model-dsm-5-sectie-ii/

Kenniscentrum Persoonlijkheidsstoornissen
Professionele informatie over persoonlijkheidsproblematiek, diagnostiek, behandeling en herstel.
https://kenniscentrumps.nl/

PsyQ – Narcistische persoonlijkheidsstoornis
Informatie over grootheid, behoefte aan bewondering, kwetsbaarheid, kritiekgevoeligheid, relaties en behandeling.
https://www.psyq.nl/persoonlijkheidsstoornis/narcistische-persoonlijkheidsstoornis

PsyQ – Persoonlijkheidsstoornissen
Algemene uitleg over persoonlijkheidsstoornissen, de verschillende clusters en wanneer persoonlijkheidstrekken tot problemen kunnen leiden.
https://www.psyq.nl/persoonlijkheidsstoornis

Thuisarts – Ik heb een persoonlijkheidsstoornis
Door artsen gecontroleerde informatie over kenmerken, gevolgen voor functioneren en behandeling van persoonlijkheidsstoornissen.
https://www.thuisarts.nl/persoonlijkheids-stoornis/ik-heb-persoonlijkheids-stoornis

Thuisarts – Mijn naaste heeft een persoonlijkheidsstoornis
Informatie over de mogelijke gevolgen van persoonlijkheidsproblematiek voor partners, familieleden, kinderen en andere naasten.
https://www.thuisarts.nl/persoonlijkheids-stoornis/mijn-naaste-heeft-persoonlijkheids-stoornis