De prijs van een verhaal dat niet meer mag veranderen

Na een relatiebreuk wordt vaak gesproken over afsluiten, doorgaan en opnieuw beginnen.
Dat klinkt logisch. Een relatie is beëindigd, beide partners gaan verder en na verloop van tijd ontstaat een nieuwe werkelijkheid.

Maar psychologisch herstel verloopt niet altijd zo lineair.
Soms wordt een relatie praktisch beëindigd voordat volledig is onderzocht wat er binnen die relatie is gebeurd. Soms ontstaat snel een nieuwe relatie. Soms worden familie, vrienden, collega's en kinderen meegenomen in een bepaalde uitleg van de breuk. En soms worden uitspraken als “het werkte gewoon niet meer”, “wij pasten niet bij elkaar” of “het kan nooit meer goedkomen” langzaam vaste onderdelen van het verhaal.

Vanaf dat moment ontstaat een bijzonder probleem.
Niet alleen de oude relatie is beëindigd. Ook de ruimte om er later opnieuw en genuanceerder naar te kijken kan kleiner worden.

Dat kan herstel blokkeren.
Met herstel wordt hier nadrukkelijk niet alleen bedoeld dat voormalige partners opnieuw een liefdesrelatie aangaan. Herstel kan ook betekenen: gebeurtenissen opnieuw kunnen onderzoeken, verantwoordelijkheid kunnen erkennen, misverstanden corrigeren, ziekte of overbelasting achteraf beter begrijpen, de communicatie herstellen, als ouders beter gaan samenwerken en de ander niet langer uitsluitend bekijken door het beeld dat tijdens de breuk is ontstaan.
Juist dát herstel wordt moeilijk wanneer het verleden niet meer onderzocht mag worden zonder dat daarmee ook het heden ter discussie komt te staan.

Wanneer een conclusie het onderzoek vervangt
Tijdens een ernstige relatiecrisis kunnen mensen beslissingen nemen terwijl er veel tegelijk gebeurt: vermoeidheid, conflicten, ziekte, mantelzorg, financiële spanning, werkdruk, cognitieve belasting, verlies van verbinding of gevoelens voor iemand anders.

Een beslissing kan op dat moment noodzakelijk of begrijpelijk voelen.
Maar een besluit nemen en begrijpen waardoor een relatie is vastgelopen zijn twee verschillende processen.
Wanneer na de beslissing geen werkelijk onderzoek meer plaatsvindt, kan een conclusie uiteindelijk de plaats innemen van dat onderzoek.

We hadden te veel ruzie.
Hij of zij was er nooit.
Mijn gevoel was weg.
Ik was niet meer gelukkig.
Dergelijke ervaringen kunnen volledig oprecht zijn. Maar ze beantwoorden nog niet automatisch de vraag waardoor de situatie is ontstaan.
Was iemand emotioneel afgehaakt omdat liefde verdwenen was?
Of speelde chronische overbelasting mee?
Was iemand ongeïnteresseerd?
Of waren ziekte, cognitieve problemen, stress of uitputting van invloed?
Was er fundamentele onverenigbaarheid?
Of ontstond gedurende langere tijd een patroon waarin beide partners steeds minder draagkracht hadden?
Zolang zulke vragen onderzocht mogen worden, bestaat er psychologische bewegingsruimte.

Wanneer één verklaring definitief wordt gemaakt, verdwijnt die ruimte.
Herstel wordt dan niet geblokkeerd doordat er geen andere verklaring kan bestaan, maar doordat andere verklaringen niet meer werkelijk onderzocht worden.

Cognitieve dissonantie: wanneer terugkijken steeds moeilijker wordt

Daar komt een bekend sociaalpsychologisch proces bij: cognitieve dissonantie.
Mensen streven doorgaans naar enige samenhang tussen hun beslissingen, gedrag en zelfbeeld. Wanneer die niet goed meer bij elkaar passen, ontstaat psychologische spanning.

Stel dat iemand zichzelf ziet als zorgvuldig, loyaal en verantwoordelijk, maar later informatie tegenkomt waardoor een ingrijpende beslissing minder vanzelfsprekend lijkt dan destijds werd gedacht. 

Dan kunnen twee werkelijkheden met elkaar botsen:
Ik heb destijds de juiste beslissing genomen.
en:
Misschien wist of begreep ik toen niet alles wat ik nu weet.

Die twee gedachten kunnen naast elkaar bestaan, maar dat is ongemakkelijk.

Onderzoek naar cognitieve dissonantie:  laat juist zien dat beslissingen invloed kunnen hebben op de manier waarop mensen daarna naar de gekozen en afgewezen mogelijkheden kijken. 

UvA-onderzoek naar beslissingen:  beschrijft bijvoorbeeld dat na een keuze positieve kenmerken van de gekozen mogelijkheid en negatieve kenmerken van de afgewezen mogelijkheid relatief toegankelijker kunnen worden.

Dat betekent niet dat mensen bewust liegen.
Het betekent dat de menselijke geest van nature probeert samenhang te creëren.

Daardoor kan opnieuw onderzoeken bedreigend gaan voelen.
Want wanneer een eerdere conclusie verandert, verandert mogelijk ook de betekenis van beslissingen die daarna zijn genomen.
En hoe meer gevolgen die beslissing inmiddels heeft gehad, hoe groter die spanning kan worden.

Bevestigingsvoorkeur kan het oorspronkelijke verhaal verstevigen
Een tweede mechanisme is de zogenoemde confirmation bias, of bevestigingsvoorkeur.
Onderzoekers van onder andere de Universiteit van Amsterdam beschrijven dat mensen nieuwe informatie niet volledig neutraal verwerken. 

We hebben de neiging relatief veel aandacht te geven aan informatie die aansluit bij een eerder gevormde overtuiging of beslissing.

Binnen een relatiebreuk kan dat een zichzelf versterkend patroon opleveren.
Wie eenmaal heeft geconcludeerd dat een partner bijvoorbeeld egoïstisch, afwezig, moeilijk of emotioneel onbereikbaar was, zal nieuw gedrag gemakkelijker vanuit dat kader interpreteren.
Een kort bericht wordt afstandelijkheid.
Een kritische vraag wordt controle.
Verdriet wordt manipulatie.
Een verzoek om een gesprek wordt het niet kunnen loslaten.

Tegelijkertijd kan informatie die slecht in dat beeld past minder gewicht krijgen.
Een medische verklaring voor veranderd gedrag.
Een periode van extreme overbelasting.
Een aantoonbare verandering na behandeling.
Zelfreflectie.
Een excuus.
Of gedrag dat juist niet overeenkomt met het eerder gevormde beeld.

Ook hier hoeft geen bewuste misleiding plaats te vinden.
Juist doordat het grotendeels vanzelf kan gebeuren, kan het patroon hardnekkig worden.
Het oorspronkelijke beeld lijkt steeds opnieuw bevestigd te worden, terwijl informatie mede door datzelfde beeld wordt geselecteerd en geïnterpreteerd.

Een sociaal verhaal kan moeilijker te veranderen zijn dan een privégedachte
Een gedachte die iemand alleen voor zichzelf heeft gehouden, kan relatief eenvoudig veranderen.
Een verhaal dat aan tien andere mensen is verteld, is ingewikkelder.

Na een scheiding worden gebeurtenissen onvermijdelijk besproken met familie, vrienden, collega's, hulpverleners en kennissen.
Dat is normaal. Mensen zoeken steun en proberen betekenis te geven aan wat hen overkomt.

Maar daardoor ontstaat ook sociale verankering.

Wanneer gedurende langere tijd tegen de omgeving is verteld waarom de relatie moest eindigen, ontstaat niet alleen een persoonlijke overtuiging maar ook een sociale werkelijkheid.
De omgeving heeft daarop gereageerd.
Mensen hebben steun gegeven.
Sommigen hebben partij gekozen.
Anderen hebben hun beeld van de voormalige partner aangepast.
Misschien is de nieuwe partner inmiddels opgenomen in dezelfde sociale kring.

Dan betekent opnieuw onderzoeken niet meer alleen:
Klopt mijn eigen verklaring nog volledig?

Het kan ook betekenen:
Wat moet ik dan tegen mijn omgeving zeggen?
Heb ik dingen te absoluut verteld?
Hebben anderen iemand mede op basis van mijn verhaal beoordeeld?
Wat betekent dit voor mijn huidige relatie?

Daar ontstaat een nieuwe blokkade.
Niet de waarheid zelf wordt noodzakelijk bedreigend, maar de sociale gevolgen van het erkennen dat de werkelijkheid ingewikkelder was.

De professionele Richtlijn Scheiding:  wijst er expliciet op dat ook mensen rondom ouders een conflict kunnen versterken
en dat professionals een scheiding systemisch moeten bekijken: niet alleen twee afzonderlijke personen, maar het hele gezinssysteem en het netwerk daaromheen.

Een nieuwe relatie kan de drempel tot heronderzoek verhogen
Een nieuwe partner hoeft herstel van een eerdere relatie niet te blokkeren.
Maar de aanwezigheid van een nieuwe relatie kan de psychologische kosten van heronderzoek wel vergroten.

Dat verschil is belangrijk.
Als iemand geen nieuwe relatie heeft en later ontdekt dat de vorige relatie misschien anders in elkaar zat dan toen werd gedacht, verandert vooral de kijk op het verleden.
Maar als iemand inmiddels een nieuwe relatie heeft, ligt dat anders. Dan kan een nieuwe kijk op de oude relatie ook gevolgen hebben voor het leven van nu.
Want als blijkt dat bepaalde gebeurtenissen anders lagen, dat problemen misschien verkeerd zijn begrepen of dat herstel destijds toch mogelijk was geweest, raakt dat niet alleen het verleden.
Het kan ook vragen oproepen over de keuzes die daarna zijn gemaakt en over de nieuwe relatie die inmiddels is ontstaan.

Dan kunnen vragen ontstaan als:
Als mijn voormalige partner toch niet zo was als ik dacht, wat betekent dat dan voor mijn beslissing?
Als ziekte of overbelasting een grotere rol speelde, heb ik de relatie dan volledig juist beoordeeld?
Als herstel destijds misschien mogelijk was geweest, wat betekent dat voor mijn huidige leven?

Dat zijn zware vragen.

Daarom kan het psychologisch aantrekkelijker worden om het oorspronkelijke verhaal intact te houden.
Niet noodzakelijk omdat de nieuwe relatie verkeerd is.
Niet omdat gevoelens voor de nieuwe partner niet echt kunnen zijn.
Maar omdat twijfel aan één onderdeel inmiddels consequenties kan hebben voor meerdere andere onderdelen.

De oude beslissing en de nieuwe werkelijkheid raken aan elkaar gekoppeld.

Vanaf dat moment kan een merkwaardig proces ontstaan:
informatie over het verleden wordt niet meer uitsluitend beoordeeld op de vraag “is dit waar?”,
maar onbewust ook op de vraag “wat gebeurt er met mijn huidige leven als dit waar is?”
Dat maakt onbevangen onderzoek moeilijker.

Ook de nieuwe partner kan onderdeel worden van het systeem
Een nieuwe partner staat bovendien niet altijd volledig buiten de eerdere relatiebreuk.

Zodra hij of zij uitspraken;
overneemt;
advies geeft;
partij kiest;
contact met kinderen krijgt;
of invloed heeft op beslissingen tussen voormalige partners;
wordt de nieuwe partner onderdeel van het nieuwe gezinssysteem.

Dat betekent niet automatisch dat die persoon iets verkeerd doet.
Wel ontstaat verantwoordelijkheid om voorzichtig om te gaan met een geschiedenis waarvan hij of zij meestal maar een gedeelte uit eigen waarneming kent.

De Richtlijn Scheiding adviseert:  professionals expliciet ook aandacht te besteden aan een eventuele nieuwe partner en complexe scheidingssituaties systemisch te bekijken.
Het Nederlands Jeugdinstituut: wijst er daarnaast op dat een stiefouder rekening moet houden met de bestaande band tussen een kind en diens andere ouder, die ouder moet respecteren en niet moet proberen diens plaats over te nemen.

Dat is relevant voor herstel.
Wanneer een nieuwe partner ruimte laat voor een genuanceerd beeld van de vorige partner, kan spanning afnemen.
Wanneer een nieuwe partner daarentegen één versie volledig bevestigt, kan het bestaande verhaal verder verharden.

Dan ontstaat een gesloten systeem:
de ene partner vertelt het verhaal;
de nieuwe partner bevestigt het;
de bevestiging voelt als bewijs dat het verhaal klopt;
en afwijkende informatie uit het verleden krijgt daardoor nog minder toegang.

Kinderen kunnen onbedoeld onderdeel worden van dezelfde blokkade
Wanneer er kinderen zijn, wordt herstel nog belangrijker.
Kinderen hoeven hun ouders niet opnieuw bij elkaar te zien komen.
Ze hebben vooral belang bij veiligheid, voorspelbaarheid en de mogelijkheid een band met beide ouders te onderhouden zonder voortdurend tussen twee werkelijkheden te moeten kiezen.

Het Nederlands Jeugdinstituut beschrijft:  dat niet alleen de scheiding zelf, maar vooral de omstandigheden eromheen bepalen hoe kinderen ermee omgaan.
Langdurige conflicten, steeds opnieuw moeten aanpassen en problemen in de samenwerking tussen ouders vergroten het risico op problemen.
Beschermende factoren zijn onder andere weinig blootstelling aan ouderlijke conflicten, een goede band met beide ouders en positieve samenwerking tussen ouders.

De professionele Richtlijn Scheiding noemt:  daarnaast loyaliteitsconflicten als een belangrijk risico. 

Kinderen kunnen in de knel komen wanneer zij het gevoel krijgen dat zij tussen hun ouders moeten kiezen of dat liefde voor de ene ouder moeilijk verenigbaar is met loyaliteit aan de andere.

Daarom kan een vastgezet verhaal problematisch worden.
Wanneer één ouder structureel wordt beschreven als degene die het probleem vormde, ontstaat voor een kind nauwelijks ruimte om zelf een genuanceerd beeld te ontwikkelen.
Wanneer het kind juist positieve ervaringen met die ouder heeft, ontstaat spanning tussen wat het zelf ervaart en wat het in de omgeving hoort of aanvoelt.

Herstel vraagt daarom niet dat ouders dezelfde versie van de relatiebreuk krijgen.
Het vraagt wel dat er voldoende psychologische ruimte blijft bestaan voor het kind om van beide ouders te houden en eigen ervaringen te hebben.

Absolute taal sluit mogelijkheden af voordat zij onderzocht zijn
Een andere belangrijke blokkade ontstaat door absolute taal.
Hij verandert nooit.
Zij begrijpt het nooit.
Daar valt niet over te praten.
Het kan nooit meer goedkomen.
Soms zijn zulke conclusies na langdurig onderzoek volledig gerechtvaardigd. 

Bijvoorbeeld:  wanneer veiligheid structureel ontbreekt, grenzen herhaaldelijk worden overschreden of iemand consequent weigert verantwoordelijkheid te nemen.

Maar wanneer absolute conclusies worden gebruikt vóórdat veranderde omstandigheden zijn onderzocht, gaan ze iets anders doen.
Ze beschrijven de werkelijkheid niet alleen meer.
Ze bepalen welke werkelijkheid nog onderzocht mag worden.

Wanneer vervolgens:
nieuwe informatie verschijnt;
medische informatie;
nieuwe inzichten;
gedragsverandering;
therapie;
erkenning;
of een andere analyse van gebeurtenissen;
kan die informatie nauwelijks nog iets veranderen.

De conclusie staat immers al vast.

Zo ontstaat een cirkel:
er wordt niet opnieuw onderzocht omdat de conclusie vaststaat;
en omdat er niet opnieuw wordt onderzocht, kan de conclusie ook nooit worden gecorrigeerd.

Dat is een klassieke herstelblokkade.
Verantwoordelijkheid wordt dan verward met schuld

Herstel vraagt bijna altijd om enige vorm van verantwoordelijkheid.
Dat is iets anders dan schuld.

Verantwoordelijkheid betekent kunnen zeggen:
Dit was mijn ervaring, maar misschien zag ik niet alles.
Dit was mijn aandeel.
Hier heb ik de ander verkeerd begrepen.
Hier heb ik te weinig gevraagd.
Hier heb ik te snel geconcludeerd.
Hier had ik anders kunnen handelen.

Wanneer verantwoordelijkheid direct wordt ervaren als beschuldiging, stopt dit proces.
Iedere nieuwe vraag wordt dan een aanval.
Iedere andere interpretatie wordt een poging om de geschiedenis te herschrijven.
Iedere erkenning voelt als verliezen.

Maar werkelijk herstel vereist juist dat verschillende werkelijkheden naast elkaar mogen bestaan.
Twee partners kunnen dezelfde relatie totaal anders hebben beleefd zonder dat één van beiden noodzakelijk bewust liegt.
Er kan werkelijk pijn zijn geweest.
Er kan werkelijk liefde zijn geweest.
Er kan werkelijk beschadigend gedrag zijn geweest.
En er kunnen tegelijkertijd omstandigheden zijn geweest die dat gedrag mede verklaren.

Erkennen dat een verklaring complexer is geworden, betekent niet dat eerdere pijn opeens niet meer bestaat.
Het betekent alleen dat pijn en verklaring niet hetzelfde zijn.

Wanneer herstel uiteindelijk vastloopt
Herstel raakt daarom vooral geblokkeerd wanneer te veel onderdelen afhankelijk worden van één onveranderlijk verhaal.
Wanneer het eigen zelfbeeld ervan afhankelijk wordt.
Wanneer een nieuwe relatie ervan afhankelijk wordt.
Wanneer familie en vrienden het verhaal hebben overgenomen.
Wanneer de kinderen zich eraan hebben moeten aanpassen.
Wanneer toegeven dat iets anders lag als gezichtsverlies voelt.
Wanneer erkenning wordt gezien als schuld.
Wanneer twijfel wordt gezien als verraad aan de nieuwe keuze.
Wanneer iedere poging tot onderzoek wordt geïnterpreteerd als een poging de oude relatie terug te krijgen.

Dan ontstaat een systeem dat zichzelf beschermt.
Nieuwe informatie wordt niet meer gebruikt om het verhaal te toetsen.
Het verhaal wordt gebruikt om nieuwe informatie te beoordelen.

En precies daar verdwijnt herstelruimte.
Niet omdat herstel bewezen onmogelijk is.
Maar omdat de voorwaarden waaronder herstel überhaupt onderzocht zou kunnen worden, verdwijnen.

Herstel vraagt geen vooraf vastgestelde uitkomst
Het belangrijkste onderscheid is daarom misschien wel dit:
onderzoek naar het verleden is niet hetzelfde als teruggaan naar het verleden.
Erkennen dat een ex-partner verkeerd is begrepen betekent niet dat een relatie opnieuw moet beginnen.
Erkennen dat ziekte, stress of overbelasting een rol speelde betekent niet dat alle gedrag daarmee wordt goedgepraat.
Erkennen dat een nieuwe partner invloed heeft gekregen betekent niet dat die nieuwe relatie moet eindigen.
En erkennen dat kinderen moeite hebben met veranderingen betekent niet dat ouders geen nieuw leven mogen opbouwen.

Herstel begint veel kleiner.
Bij het opnieuw mogen stellen van vragen.
Bij het verschil tussen wat iemand voelde en wat aantoonbaar gebeurde.
Bij bereidheid om nieuwe informatie toe te laten.
Bij het corrigeren van beelden die te absoluut zijn geworden.
Bij ruimte voor de ervaringen van kinderen.
Bij het erkennen van ieders aandeel zonder vooraf te bepalen wie uiteindelijk gelijk moet krijgen.

Pas daarna kan worden vastgesteld wat herstel werkelijk betekent:
betere samenwerking;
emotionele afronding;
vergeving;
afstand;
co-ouderschap;
opnieuw vertrouwen;
of in sommige situaties misschien zelfs opnieuw onderzoeken wat twee mensen nog voor elkaar betekenen.

Maar zolang de uitkomst vooraf vast moet staan, vindt dat onderzoek niet werkelijk plaats.

Daarmee ontstaat uiteindelijk een morele vraag die veel verder gaat dan de vraag wie na een scheiding met wie verdergaat:
Als het erkennen van nieuwe informatie zoveel zou veranderen aan het verhaal dat wij inmiddels over onszelf, onze ex-partner en onze keuzes hebben opgebouwd, durven wij die informatie dan nog werkelijk te onderzoeken — of beschermen wij uiteindelijk liever onze eerdere keuze dan de mogelijkheid dat de volledige werkelijkheid ingewikkelder blijkt te zijn?

Nederlandse achtergrond en onderbouwing
Onderstaande Nederlandse bronnen geven achtergrond en wetenschappelijke of professionele onderbouwing bij de onderwerpen die in dit artikel worden besproken.
1. Nederlands Jeugdinstituut (NJi) – Gevolgen voor kinderen van een scheiding
Informatie over de gevolgen van een scheiding voor kinderen, conflicten tussen ouders, veranderingen binnen het gezin, ouder-kindrelaties en beschermende factoren.
NJi – Gevolgen voor kinderen van een scheiding

2. Nederlands Jeugdinstituut (NJi) – Ouderschap en kinderen na een scheiding
Over samenwerking tussen ouders na een scheiding en het belang voor kinderen om een goede en veilige relatie met beide ouders te kunnen behouden.
NJi – Hoe gedraag je je bij een scheiding naar je kinderen toe?

3. Richtlijnen Jeugdhulp en Jeugdbescherming – Richtlijn Scheiding
Professionele richtlijn over onder andere loyaliteitsconflicten, ouderlijke conflicten, het gezinssysteem, de invloed van de sociale omgeving, nieuwe partners en het belang van een neutrale en systemische benadering.
Richtlijn Scheiding – volledige richtlijn

4. Universiteit van Amsterdam – Bevestigingsvoorkeur (confirmation bias)
Over de menselijke neiging om informatie die aansluit bij bestaande overtuigingen of eerdere beslissingen gemakkelijker te herkennen en zwaarder mee te wegen.
Universiteit van Amsterdam – Voorkeur voor bevestiging speelt zelfs een rol bij simpele beslissingen

5. Universiteit van Amsterdam – Besluitvorming en cognitieve dissonantie
Wetenschappelijk onderzoek naar wat er na het maken van een keuze psychologisch kan gebeuren. De waardering van de gekozen en niet-gekozen mogelijkheden kan na een beslissing verschuiven, waardoor een eenmaal gemaakte keuze verder kan worden versterkt.
UvA – Onderzoek naar beslissingen en cognitieve dissonantie

6. Kenniscentrum Kind en Scheiding – Samengestelde gezinnen
Informatie over nieuwe relaties na een scheiding, de positie van ouders en stiefouders en communicatie binnen samengestelde gezinnen.
Kenniscentrum Kind en Scheiding – Samengestelde gezinnen