Gedrag wanneer er getuigen zijn

Een professional, familielid, vriend of andere buitenstaander kan belangrijke gedragingen zelf waarnemen.
Zo'n observatie heeft waarde.
Maar een observatie blijft ook gebonden aan het moment en de omstandigheden waarin zij plaatsvindt.
Wanneer iemand zich tijdens een gesprek met een hulpverlener rustig en respectvol gedraagt, is dat relevante informatie. Het bewijst echter niet automatisch hoe die persoon zich thuis gedraagt wanneer de professional niet aanwezig is.

Het omgekeerde geldt eveneens:  wat iemand over gedrag achter gesloten deuren vertelt, is niet automatisch bewezen omdat een professional het verhaal geloofwaardig vindt.

Aanwezigheid kan gedrag beïnvloeden
De aanwezigheid van anderen verandert een sociale situatie.

Een gesprek tussen twee partners thuis is iets anders dan een gesprek met dezelfde partners waarbij een hulpverlener aanwezig is.
Er gelden andere sociale verwachtingen.
Het gesprek heeft meer structuur.

Een professional stelt vragen en bewaakt mogelijk grenzen. Mensen weten bovendien dat hun gedrag wordt waargenomen.
Daardoor kunnen alle betrokkenen zich anders gedragen.
Dat hoeft geen toneelspel te zijn. Mensen passen hun gedrag voortdurend aan verschillende sociale omstandigheden aan.
Daarom moet een professioneel gesprek niet automatisch worden beschouwd als een exacte weergave van hoe mensen zonder aanwezigheid van derden met elkaar omgaan.
Wat een professional ziet, blijft belangrijk

Dit betekent nadrukkelijk niet dat observaties waardeloos zijn.
Wanneer een leerkracht ziet dat een kind zich terugtrekt, een hulpverlener een bepaalde interactie tussen ouders waarneemt of een professional ziet dat iemand voortdurend voor de ander antwoordt, zijn dat relevante signalen.

Het Nederlands Jeugdinstituut:  adviseert professionals juist observaties zo concreet mogelijk te beschrijven en daarnaast te vragen wat betrokkenen zelf zien.

Dat is een belangrijk onderscheid.
Niet:
“Deze ouder is intimiderend.”

maar bijvoorbeeld:
“Tijdens het gesprek onderbrak deze ouder de andere ouder meerdere keren en verhief daarbij de stem.”

De eerste formulering bevat een interpretatie.
De tweede beschrijft waarneembaar gedrag.

Een momentopname is niet hetzelfde als een patroon
Een professional kan tijdens één gesprek een rustige interactie waarnemen.
Dat is een feitelijke observatie van dát gesprek.

Daaruit volgt echter niet:
“Er is dus thuis geen probleem.”

Andersom kan één ernstig conflict tijdens een gesprek evenmin automatisch bewijzen dat de gehele relatie structureel zo verloopt.
Voor het herkennen van patronen is informatie over tijd, herhaling en verschillende omstandigheden nodig.

Het NJi:  adviseert professionals bij scheidingssituaties daarom niet alleen concrete signalen te observeren, maar ook beide ouders te horen, eigen aannames te onderzoeken en onpartijdig te blijven. 

Het instituut:  waarschuwt bovendien dat vooral contact met één ouder het beeld van de situatie kan kleuren.

Het risico van de overtuigende presentatie
Een rustige, vriendelijke en goed formulerende persoon kan een geloofwaardig verhaal vertellen.
Een geëmotioneerde, boze of onsamenhangende persoon kan juist minder overtuigend overkomen.

Maar hoe iemand overkomt, zegt niet automatisch iets over de feitelijke juistheid van wat diegene vertelt.
Emotie bewijst niet dat iemand gelijk heeft.
Rust bewijst evenmin dat iemand gelijk heeft.

Daarom hoort professionele beoordeling niet alleen te draaien om wie het meest overtuigend overkomt, maar om concrete waarnemingen, informatie uit verschillende bronnen, context en patronen.
Ook bij gesprekken met kinderen waarschuwt het NJi dat de eigen interpretatie van een professional invloed kan hebben op wat deze denkt dat er aan de hand is.
Het advies is daarom open te luisteren en het verhaal niet vanuit eigen aannames in te vullen.

Niet gezien is niet hetzelfde als niet gebeurd

Een belangrijke denkfout is:
“Ik heb het nooit gezien, dus het gebeurt niet.”

Een professional ziet slechts een gedeelte van iemands leven.

Maar de tegenovergestelde redenering is eveneens onjuist:
“Het kan buiten mijn zicht gebeuren, dus het zal wel gebeurd zijn.”

Ook dat gaat verder dan de beschikbare informatie.

Professioneel zorgvuldig handelen bevindt zich precies tussen die twee uitersten:
niet waargenomen gedrag wordt niet automatisch ontkend, maar ook niet automatisch als feit aangenomen.

Van observatie naar zorgvuldig beeld
Een goede beoordeling ontstaat daarom niet uit één moment.

Relevant kunnen zijn:

• concrete eigen observaties;
• gesprekken met verschillende betrokkenen;
• informatie over eerdere gebeurtenissen;
• veranderingen door de tijd heen;
• informatie van andere professionals;
• terugkerende patronen;
• en informatie die het bestaande beeld juist tegenspreekt.

Het NJi adviseert:  professionals in conflictsituaties recht te doen aan verschillende visies en alert te blijven dat iedereen wordt gezien en gehoord.

Daarmee krijgt observatie haar juiste plaats:
een observatie is waardevolle informatie, maar niet automatisch het volledige verhaal.

Gewetensvraag
Wanneer u iemand alleen kent uit situaties waarin anderen aanwezig zijn, hoeveel kunt u dan werkelijk concluderen over het gedrag dat buiten uw aanwezigheid plaatsvindt?

Nederlandse professionele informatie
Nederlands Jeugdinstituut – In gesprek met ouders die scheiden
Het NJi adviseert professionals concreet te observeren, beide ouders te horen, eigen aannames te onderzoeken en onpartijdig te blijven.
NJi – In gesprek met ouders die scheiden

Nederlands Jeugdinstituut – Wat kan school doen voor kinderen van ouders die scheiden?
Over signaleren, onafhankelijk blijven en voorkomen dat het contact met voornamelijk één ouder het beeld van een professional eenzijdig kleurt.
NJi – Wat kan school doen voor kinderen van ouders die scheiden?

Nederlands Jeugdinstituut – In gesprek met kinderen van ouders die scheiden
Over zorgvuldig luisteren naar kinderen, het stellen van open vragen en het voorkomen dat eigen interpretaties of aannames het verhaal van het kind gaan invullen.
NJi – In gesprek met kinderen van ouders die scheiden

Movisie – Systeemgericht werken bij (ex-)partnergeweld
Movisie beschrijft verschillende dynamieken binnen partnergeweld en het belang van het herkennen van terugkerende patronen van macht, controle en dwang.