Schuldgevoel en schaamte
Er is een duidelijke morele grens:
Iedereen is verantwoordelijk voor het eigen gedrag.
Niemand mag de verantwoordelijkheid voor vernederend, intimiderend, manipulerend, dreigend of agressief gedrag afschuiven op degene die dat gedrag ondergaat.
Een conflict kan verklaren waarom iemand boos, gekwetst of gefrustreerd is.
Het rechtvaardigt niet wat die persoon vervolgens doet.
Uitspraken als:
“Door jou werd ik zo boos.”
“Als jij normaal had gedaan, was dit niet gebeurd.”
“Jij haalt het slechtste in mij naar boven.”
“Jij verpest altijd alles.”
kunnen ervoor zorgen dat verantwoordelijkheid langzaam verschuift.
Wie dit vaak genoeg hoort, kan uiteindelijk gaan geloven dat het gedrag van de ander inderdaad zijn of haar schuld is.
Dat is waar schuldgevoel kan veranderen in een ongezonde vorm van verantwoordelijkheid dragen.
Invloed is niet hetzelfde als verantwoordelijkheid
Mensen beïnvloeden elkaar. Een opmerking kan boosheid, verdriet of frustratie oproepen.
Binnen een conflict kunnen beide personen fouten maken.
Maar er is een fundamenteel verschil tussen:
“Mijn woorden maakten hem boos.”
en:
“Daarom ben ik verantwoordelijk voor het feit dat hij tegen mij schreeuwde.”
Of tussen:
“Ik heb iets verkeerd gedaan.”
en:
“Daarom mocht zij mij kleineren.”
Dat tweede volgt niet uit het eerste.
Wie schreeuwt, bedreigt, kleineert, manipuleert of geweld gebruikt, blijft verantwoordelijk voor dat gedrag.
Wanneer verantwoordelijkheid wordt afgeschoven
Problematisch wordt het wanneer het gedrag van de ander steeds opnieuw wordt verklaard vanuit wat het slachtoffer zou hebben gedaan.
“Hij schreeuwde tegen mij.”
verandert dan in:
“Ik had hem niet zo boos moeten maken.”
En:
“Zij vernederde mij.”
Wordt:
“Misschien verdien ik dat omdat ik moeilijk ben.”
De aandacht verschuift dan van het gedrag van degene die de grens overschrijdt naar degene die het gedrag ondergaat.
De vraag:
“Waarom koos de ander voor dit gedrag?”
Verdwijnt.
Daarvoor in de plaats komt:
“Wat heb ík verkeerd gedaan?”
Dat is niet alleen psychologisch belastend. Het is ook moreel scheef.
Van schuld naar schaamte
Gezond schuldgevoel zegt:
“Ik heb iets verkeerd gedaan.”
Schaamte zegt:
“Er is iets mis met mij.”
Wanneer iemand langdurig verantwoordelijk wordt gemaakt voor conflicten, spanningen en gedrag van anderen, kan die verschuiving diep ingrijpen.
Slachtofferhulp Nederland beschrijft: dat slachtoffers zich ten onrechte verantwoordelijk kunnen voelen voor wat hun is overkomen en dat beschuldigende reacties schuld en schaamte kunnen versterken.
Wie denkt:
“Ik heb dit zelf veroorzaakt”
Zal minder snel zeggen:
“Wat mij wordt aangedaan, is niet normaal.”
Korte casus
Lisa's partner schreeuwt tijdens conflicten regelmatig tegen haar.
Daarna zegt hij:
“Als jij gewoon normaal had gedaan, was ik niet zo boos geworden.”
In het begin denkt Lisa:
“Hij is verantwoordelijk voor hoe hij reageert.”
Na verloop van tijd verandert dat.
Voor ieder moeilijk gesprek denkt ze:
Hoe moet ik dit zeggen zodat hij niet ontploft?
Na iedere uitbarsting vraagt ze zich af:
Wat heb ik verkeerd gedaan?
Langzaam wordt zijn gedrag haar verantwoordelijkheid.
Maar dat klopt niet.
Lisa kan verantwoordelijk zijn voor haar eigen woorden of fouten.
Zij is niet verantwoordelijk voor zijn keuze om te schreeuwen, te vernederen of te intimideren.
Die verantwoordelijkheid blijft bij hem.
Verantwoordelijkheid nemen betekent niet schuld overnemen
Een gezonde relatie vraagt dat beide mensen naar zichzelf kijken.
Dat betekent:
Ik neem verantwoordelijkheid voor wat ík zeg en doe.
Jij neemt verantwoordelijkheid voor wat jíj zegt en doet.
Het betekent niet:
Ik neem verantwoordelijkheid voor mijn gedrag én voor jouw reactie daarop.
Wanneer één persoon voortdurend moet aanpassen, herstellen en schuld dragen, terwijl de ander zijn gedrag verklaart met “jij maakte mij zo”, is de verantwoordelijkheid niet meer eerlijk verdeeld.
De morele vraag
Als iemand steeds opnieuw zegt:
“Door jou deed ik dit,”
Wanneer wordt dat dan geen verklaring meer, maar een manier om verantwoordelijkheid te ontlopen?
En nog fundamenteler:
Waarom zou degene die de schade ondergaat de schuld moeten dragen voor gedrag dat door een ander is gekozen?
Nederlandse websites
Slachtofferhulp Nederland – Helpen bij schuld en schaamte
Over schuldgevoel, schaamte, ten onrechte verantwoordelijkheid voelen en hoe beschuldigende reacties deze gevoelens kunnen versterken.
https://www.slachtofferhulp.nl/voordehelpers/iemand-ondersteunen/helpen-bij-schuld-en-schaamte/
Movisie – Aanpak huiselijk geweld
Over het belang van verantwoordelijkheid nemen voor het eigen gedrag en het afschuiven van oorzaken of verantwoordelijkheid op anderen.
https://digitalepublicaties.movisie.nl/nl/movisies-juni-2025/aanpak-huiselijk-geweld
Movisie – Afhankelijkheid en ongelijke machtsverhoudingen
Over schuld en schaamte, zichzelf de schuld geven en waarom deze gevoelens kunnen bijdragen aan zwijgen over huiselijk geweld.
https://www.movisie.nl/sites/movisie.nl/files/2021-07/Handreiking%20Samen%20Deskundig.pdf
Thuisarts – Ik heb iets ergs meegemaakt
Over schuld- en schaamtegevoelens die na ingrijpende ervaringen kunnen voorkomen.
https://www.thuisarts.nl/heftige-ervaringen/ik-heb-iets-ergs-meegemaak