Wanneer stilte een schadelijk patroon laat voortbestaan

Er is één belangrijk onderscheid: stilte is niet automatisch hetzelfde als schuld, instemming of medeplichtigheid. 

U kunt zwijgen uit angst, onzekerheid, loyaliteit, onmacht, conflictvermijding of omdat u niet over alle feiten beschikt.
Maar dat verandert wanneer u wél voldoende weet om te begrijpen dat er sprake is van herhaald schadelijk gedrag en u vervolgens structureel blijft wegkijken.

Dat principe geldt veel breder dan alleen bij een scheiding.
Het kan spelen binnen gezinnen en families, maar ook bij overspel, emotionele manipulatie, pesten, vernedering, intimidatie, discriminatie, grensoverschrijdend gedrag, misbruik van macht, sociale uitsluiting, leugens, verdraaiing van feiten of andere situaties waarin iemand langdurig schade ondervindt.

Wanneer u;
weet wat er gebeurt;
ziet wie eronder lijdt en toch consequent niets bevraagt;
niets begrenst en niemand aanspreekt;

Veroorzaakt u die oorspronkelijke schade niet automatisch zelf.
Maar uw stilte kan wel omstandigheden creëren waarin schadelijk gedrag gemakkelijker kan doorgaan.

Dat onderscheid is belangrijk.
Een schadelijk patroon bestaat zelden tussen slechts twee mensen
Rond vrijwel ieder sociaal conflict bevindt zich een omgeving: familieleden, vrienden, collega's, buren, leidinggevenden of andere betrokkenen.

Die omgeving is niet betekenisloos.
Onderzoek naar omstandergedrag laat zien dat mensen soms juist níét ingrijpen omdat zij denken dat iemand anders dat wel zal doen, omdat zij twijfelen aan hun eigen verantwoordelijkheid of omdat ingrijpen niet als sociale norm wordt ervaren. Movisie beschrijft daarbij dat signaleren, bespreekbaar maken en het stellen van een duidelijke sociale norm juist belangrijk kunnen zijn bij het stoppen van grensoverschrijdend gedrag.

Daarmee wordt stilte psychologisch interessant.
Want wanneer niemand reageert, kan de indruk ontstaan:
kennelijk vindt niemand dit ernstig genoeg om er iets van te zeggen.
Wanneer niemand begrenst, wordt de bestaande situatie niet gecorrigeerd.
Wanneer niemand verantwoordelijkheid benoemt, kan die verantwoordelijkheid steeds opnieuw worden uitgesteld.
Dat maakt zwijgen nog steeds niet hetzelfde als het veroorzaken van de oorspronkelijke schade. Maar het betekent óók niet dat stilte altijd zonder gevolgen is.

Wat als één verhaal steeds wordt bevestigd?
Daar komt een tweede psychologisch mechanisme bij kijken: confirmation bias, oftewel bevestigingsvooroordeel.
Wanneer iemand eenmaal een bepaalde overtuiging heeft gevormd, bestaat de neiging informatie die daarbij past gemakkelijker op te nemen en juist informatie die ermee botst anders te wegen of minder serieus te nemen. Onderzoek van onder andere de Universiteit Utrecht laat zien hoe bestaande overtuigingen invloed kunnen hebben op het zoeken naar en verwerken van bevestigende informatie.

Dat wordt relevant wanneer binnen een familie, vriendengroep of andere sociale omgeving langdurig één narratief circuleert.
Eén persoon is het probleem.
Eén versie van gebeurtenissen wordt steeds herhaald.
Eerdere gebeurtenissen worden vanuit dat verhaal opnieuw geïnterpreteerd.
En doordat mensen elkaar daarin bevestigen, kan dat verhaal steeds vanzelfsprekender gaan voelen.

Totdat er nieuwe informatie verschijnt.
Een bericht. Een tijdlijn. Een verklaring. Tegenstrijdige feiten. Iemand die eindelijk zijn of haar kant vertelt. Of informatie waardoor eerdere gebeurtenissen opnieuw moeten worden bekeken.

Dan ontstaat een wezenlijk moment:
Durft u opnieuw te kijken wanneer nieuwe informatie niet past bij wat u jarenlang hebt aangenomen?
Of wordt juist dán de stilte groter?
Wanneer de werkelijkheid zelf ter discussie komt te staan

Soms gaat het verder dan alleen een verschil in interpretatie.
Wanneer iemand herhaaldelijk gebeurtenissen ontkent, verdraait of omkeert waardoor een ander aan zijn eigen waarneming of oordeel gaat twijfelen, kan sprake zijn van wat in de psychologie gaslighting wordt genoemd.

De Psycholoog omschrijft:  gaslighting als een manipulatietechniek waarbij iemand de ander laat twijfelen aan diens perceptie van de werkelijkheid. 

Het begrip moet zorgvuldig worden gebruikt: niet iedere leugen, ruzie of verschillende herinnering is gaslighting.

Maar wanneer zo'n patroon wél aanwezig is, wordt de rol van de omgeving extra belangrijk.
Wat gebeurt er wanneer de persoon die aan zichzelf is gaan twijfelen uiteindelijk spreekt — en vervolgens niemand werkelijk wil luisteren?
Wat gebeurt er wanneer nieuwe informatie verschijnt — maar de omgeving vasthoudt aan het vertrouwde verhaal omdat opnieuw kijken ongemakkelijk wordt?
En wat gebeurt er wanneer degene die jarenlang een bepaald narratief heeft verdedigd, na confrontatie met nieuwe informatie zelf stil wordt?

Ook die stilte bewijst op zichzelf niets.
Maar de relevante vraag blijft:
wat doet die stilte vervolgens met het systeem eromheen?

Stilte kan ook de gekwetste partij raken
Mensen die iets ingrijpends hebben meegemaakt, kunnen bovendien opnieuw geraakt worden door de reacties uit hun omgeving.

Slachtofferhulp Nederland waarschuwt bijvoorbeeld voor victim blaming: reacties waarbij verantwoordelijkheid bewust of onbewust richting degene wordt geschoven die iets is aangedaan. 

Volgens Slachtofferhulp kan dat gevoelens van schuld en schaamte versterken en herstel bemoeilijken.
Niet iedere schadelijke situatie kent vanzelfsprekend een juridisch aanwijsbaar slachtoffer of dader. 

Toch ligt daar een belangrijke bredere les in:
hoe de omgeving reageert, doet ertoe.
Erkenning doet ertoe.
Luisteren doet ertoe.
Kritische vragen stellen doet ertoe.
En weigeren om automatisch één verhaal te blijven bevestigen doet ertoe.
Dat geldt al helemaal wanneer kinderen bij een conflict betrokken zijn.

Het Nederlands Jeugdinstituut beschrijft:  dat kinderen rondom complexe scheidingen onder andere te maken kunnen krijgen met langdurige stress, loyaliteitsproblemen en problemen in de relatie met ouders. 

Ook benoemt het NJi expliciet: dat een escalerende rol van het sociale netwerk een risicofactor kan zijn binnen een complexe scheiding.

Daarom kan een omgeving niet altijd volstaan met:
“Het gaat mij niets aan.”
Maar ik wil mij er gewoon niet mee bemoeien
Dat klinkt misschien neutraal.
Soms is het dat ook.

U hoeft geen rechter te spelen.
U hoeft geen conclusies te trekken wanneer u onvoldoende weet.
U hoeft uzelf niet in gevaar te brengen.
En u hoeft niet ieder conflict van anderen op uw schouders te nemen.

Maar er bestaat verschil tussen zorgvuldig afstand bewaren en vermijden wat u eigenlijk al wel ziet.

Conflictvermijding kan op korte termijn comfortabel zijn.
U hoeft niemand tegen te spreken.
Geen familieruzie te riskeren.
Geen vriendschap op het spel te zetten.
Geen ongemakkelijke waarheid te bespreken.
Maar het conflict verdwijnt daardoor niet noodzakelijk.

Ook bij langdurige stress adviseert Thuisarts problemen juist niet uitsluitend binnen te houden, maar te onderzoeken wat stress veroorzaakt, erover te praten en waar nodig hulp te zoeken.

Daarmee ontstaat een ongemakkelijke tegenstelling:
u kunt zelf rust ervaren doordat u zwijgt, terwijl degene die midden in het patroon zit die rust helemaal niet krijgt.

De vraag is daarom niet alleen wie het veroorzaakt heeft
Het gaat uiteindelijk niet om de stelling:
“Wie zwijgt, is net zo schuldig.”
Dat is te absoluut en doet geen recht aan de werkelijkheid.

De moeilijkere vraag is:
wat gebeurt er met een schadelijk patroon wanneer iedereen die het begint te herkennen besluit dat iemand anders verantwoordelijk is om het te doorbreken?

Stilte kan rust bewaren.
Maar rust is niet automatisch veiligheid.

Stilte kan ruzie voorkomen.
Maar geen ruzie hebben betekent niet dat een probleem is opgelost.

Afstand houden kan verstandig zijn.
Maar afstand kan ook omslaan in vermijding wanneer u inmiddels voldoende weet om te begrijpen dat anderen schade ondervinden.

En neutraliteit betekent niet automatisch dat uw keuze geen gevolgen heeft.

Kijk daarom niet alleen naar degene die handelt — kijk ook naar uzelf

Misschien kent u het hele verhaal niet.
Vraag dan

Misschien hoort u twee totaal verschillende verhalen.
Luister dan naar beide.

Misschien blijkt nieuwe informatie niet te passen bij wat u jarenlang geloofde.
Durf dan uw oordeel opnieuw te onderzoeken.

Misschien heeft iemand daadwerkelijk verkeerd gehandeld.
Spreek die persoon dan aan op zijn of haar eigen verantwoordelijkheid zonder zelf rechter te worden.

En wanneer kinderen betrokken zijn, stel dan één belang boven het comfort van volwassenen:
hun veiligheid, ontwikkeling en recht om niet de rekening te betalen voor patronen die volwassenen weigeren te doorbreken.

Want uiteindelijk is de morele vraag niet alleen:
“Heb ik zelf iemand schade aangedaan?”

De moeilijkere vraag is:
“Wat wist ik? Wat zag ik? Wat had ik kunnen benoemen? En welk schadelijk patroon kreeg door mijn stilte de ruimte om gewoon verder te gaan?”

En als het antwoord daarop ongemakkelijk wordt, volgt misschien de belangrijkste vraag van allemaal:
kiest u voor de veilige positie van ‘jammer voor de kinderen, jammer voor degene die geraakt wordt, maar dit is te ver van mijn bed’ — en noemt u dat neutraliteit?
Of kiest u ervoor om, wanneer u werkelijk weet dat anderen beschadigd raken, op te komen voor kinderen, voor degene die niet gehoord wordt, voor een eerlijke beoordeling van de feiten en voor het uitgangspunt dat iedere volwassen betrokkene op zijn of haar eigen gedrag en verantwoordelijkheid aangesproken mag worden?

Want een schadelijk patroon wordt niet alleen doorbroken wanneer iemand eindelijk spreekt.
Het wordt pas werkelijk doorbroken wanneer anderen bereid zijn te luisteren, opnieuw te kijken en niet langer automatisch weg te kijken.

Nederlandse bronnen en verdere verdieping
Movisie – Ingrijpen bij grensoverschrijdend gedrag: hoe rust je omstanders toe?
Over het Bystander Intervention Model, verantwoordelijkheid van omstanders, sociale normen en waarom mensen soms niet ingrijpen.

Movisie – Grensoverschrijdend gedrag aanpakken: wat werkt bij het activeren van omstanders?

Nederlandse kennispublicatie over omstandergedrag en het doorbreken van passiviteit.
Movisie – Grensoverschrijdend gedrag aanpakken
Universiteit Utrecht – Communicated beliefs and confirmation bias
Wetenschappelijk onderzoek naar hoe bestaande en gecommuniceerde overtuigingen de verwerking van latere informatie kunnen beïnvloeden.
Universiteit Utrecht – onderzoek naar confirmation bias
Universiteit Utrecht – Bewijswaardering en psychologische inzichten

Nederlandse wetenschappelijke publicatie over cognitieve vertekeningen, waaronder confirmation bias.
Universiteit Utrecht – Bewijswaardering en psychologische inzichten
De Psycholoog – Grensoverschrijdend gedrag door opleiders en trainers
Behandelt onder meer gaslighting en het laten twijfelen van mensen aan hun eigen perceptie van gebeurtenissen.
De Psycholoog – uitleg en toepassing van gaslighting

Slachtofferhulp Nederland – Hoe voorkom ik victim blaming?
Over hoe reacties vanuit de omgeving bestaande schuld en schaamte kunnen versterken en herstel kunnen belemmeren.
Slachtofferhulp Nederland – Victim blaming

Nederlands Jeugdinstituut – Gevolgen voor kinderen van een scheiding
Over onder andere stress, angst, concentratieproblemen, sociale problemen en beschermende factoren voor kinderen.
NJi – Gevolgen voor kinderen van een scheiding

Nederlands Jeugdinstituut – Oorzaken en gevolgen van een complexe scheiding
Relevant omdat het NJi niet alleen conflicten tussen ouders beschrijft, maar ook een escalerende rol van het netwerk als factor benoemt.
NJi – Oorzaken en gevolgen van een complexe scheiding

Thuisarts – Beter omgaan met stress
Over langdurige spanning, praten over problemen, steun vanuit de omgeving en het aanpakken van oorzaken van stress.
Thuisarts – Omgaan met stress